De toestand van het bos in België
Ontdek de huidige toestand van het Belgische bos, een vitaal ecosysteem dat bijna een vierde van het nationale grondgebied bestrijkt. Zowel in Wallonië als in Vlaanderen verandert de bosbedekking als gevolg van de klimaat- en maatschappelijke uitdagingen. Dankzij een duurzaam beheer neemt de houtproductie toe terwijl de biodiversiteit behouden blijft. Op deze pagina vind je een volledig overzicht van de bosbestanden, de boomsoorten, de verdeling van privé- en openbare bossen en de gezondheid van de bossen. Wil je alles weten over de toestand van de bossen in België, de beheerspraktijken of de gegevens in verband met certificering? Hier vind je alle info over de bossen in België.
Het bos: een ecosysteem dat behouden moet blijven
Bossen zijn er in ieders belang, om verschillende redenen waar men zich al dan niet bewust van is (vertragen van het broeikaseffect, vrije tijd, vertragen van de waterlopen, filteren van het water, voorkomen van erosie,…). Ondanks de talrijke diensten die ze verstrekken, zijn bossen op verschillende plaatsen van de planeet bedreigd door de menselijke activiteit. Dit is ongetwijfeld een van de talrijke onvermoede aspecten van de dubbelzinnigheid van het menselijk wezen … Bossen kunnen echter enkel duurzaam blijven bestaan indien iedereen meehelpt aan het behoud ervan, onder andere door een beter begrip van de kwetsbare evenwichten waardoor ze beheerst worden en waarvan de mens deel uitmaakt.
👉🏽 Raadpleeg voor meer informatie de pagina over de milieu-impact van het bos
Het bos, een hernieuwbare en kostbare rijkdom
Zoals alle levende organismen evolueert een boom iedere dag; het is een wezenlijk kenmerk van de boom dat hij groeit en hout aanmaakt. In tegenstelling tot wat velen denken, is bosuitbating, en dus ook het gebruik van hout, geen bedreiging voor onze bossen. Een bos dat op een correcte manier wordt uitgebaat, zal namelijk beter gedijen door meer hout voort te brengen en zijn rol van vastzetten van CO₂ en produceren van zuurstof beter te vervullen.
Het gebruik van hout, bijvoorbeeld in de bouw, bevordert de ontwikkeling van de bossen. In de geïndustrialiseerde landen heeft de vraag naar constructiehout een positieve invloed op de bossen omdat de boseigenaars hierdoor worden aangezet om te investeren en te kiezen voor een doordacht en duurzaam bosbeheer.
Raadpleeg om de verantwoorde praktijken beter te begrijpen onze pagina over de voordelen van hout en ontdek waarom er bomen worden gekapt.
Het bos in België: een bosbedekking die toeneemt
De bosbedekking bestrijkt in België 706.530 hectares oftewel 23% van het nationale grondgebied:
- 557.909 ha in Wallonië
- 146.381 ha in Vlaanderen
- 2.240 ha in het Brusselse Gewest (1).
Sinds meer dan een eeuw neemt het Belgische bos in oppervlakte toe: 435.000 ha in 1866, 618.000 ha in 1970 en 692.916 ha in 2000, hetzij bijna 60% groei op 140 jaar. Bossen vertegenwoordigden 21,23% van het Belgische grondgebied in 2002. In de volgende jaren zal de beschikbaarheid aan inlands hout groter zijn dan dat nu het geval is.
Momenteel is de gemiddelde jaarproductie, voor alle houtsoorten samen, ongeveer 6,4 m³ per ha, terwijl ze in het begin van de 20e eeuw niet meer dan 1,5 m³ per ha bedroeg. Ze is met andere woorden verviervoudigd en de kwaliteit van onze bossen is aanzienlijk verbeterd.
Meer dan de helft van de oppervlakte van de provincie Luxemburg wordt ingenomen door bossen en daarmee voert die provincie de lijst aan. Daarna volgen de provincies Namen, Luik, Henegouwen, Antwerpen, Limburg, Brabant (Waals en Vlaams), Oost-Vlaanderen en West-Vlaanderen.
(1) Panorabois Wallonie, uitgave 2019, Office Economique Wallon du Bois
Toestand van het Waalse bos
Het Waalse bos: samenstelling en bosevenwicht
In Wallonië beslaan bossen 557.909 hectares, dit is 33% van de totale oppervlakte van het Waalse Gewest. De verdeling is bij wet vastgelegd met 57% loofhout- en 43% naaldhoutbomen.
Ter informatie: artikel 31 van het ‘Waalse Boswetboek’ (BS 12.09.2008 – in voege getreden op 13 september 2009 – AGW. 27 mei 2009 – BS 04.09.2009) vermeldt duidelijk, dat indien de Waalse Regering, op het vlak van het Waalse Gewest, een risico tot aanzienlijke wijzigingen vaststelt tussen de oppervlakten van loofhout- en naaldhoutbestanden, ze verschillende maatregelen moet treffen om aan deze situatie te verhelpen. Volgens de bijlage aan dat boswetboek bedroeg de oorspronkelijke situatie een evenwicht van 53% loofhout en 47% naaldhout. De actie van de regering moet worden voorzien van zodra de afwijking groter is dan 5% van deze oorspronkelijke situatie.
In onderstaande tabel wordt de oppervlakte per houtsoort weergegeven voor Wallonië.
| Houtsorten | Oppervlakte (openbare en privébossen) in ha | Volume op stam (*1000 m³) |
|---|---|---|
| Loofhout | ||
| Eiken | 79 364 | 23 604 |
| Beuken | 45 000 | 15 455 |
| Eiken en beuken gemengd | 30 273 | – |
| Essen | 7 636 | 3 596 |
| Eiken en essen gemengd | 7 818 | – |
| Berken | 10 727 | 3 202 |
| Populieren | 6 909 | 1 525 |
| Bestanden van edel loofhout 1 | 25 273 | – |
| Andere loofbomen 2 | 43 182 | 7 012 |
| Kreupelhout | 14 545 | – |
| Naaldhout | ||
| Vuren | 122 091 | 43 864 |
| Douglas | 21 455 | 6 815 |
| Douglas en grenen gemengd | 13 182 | – |
| Grenen | 8 000 | 3 265 |
| Lorken | 7 636 | 2 685 |
| Andere naaldbomen 3 | 22 636 | 997 |
| Niet-productieve bosgebieden | 80 454 | – |
- 50.8% van de beboste oppervlakte in Wallonië is in handen van ongeveer 100.000 privé-eigenaars. De gemiddelde oppervlakte per boseigenaar bedraagt dus niet meer dan 2,82 ha.
- Bij de openbare boseigenaars zijn verschillende soorten te onderscheiden: 35 % van de totale beboste oppervlakte behoort toe aan gemeentes, 11% aan provincies en ongeveer 2% aan kerkfabrieken, ocmw’s en intercommunales.
- De oppervlakte van het Waalse bos blijft onophoudelijk lichtjes aangroeien.
Situatie van het Vlaamse bos
Hoe evolueert de bosoppervlakte in Vlaanderen?
Dankzij de bosinventarissen verzamelt het ANB (Agentschap voor Natuur en Bos) essentiële gegevens over de Vlaamse bossen. Deze inventarissen helpen de evolutie van de gewestelijke bosbedekking op te volgen. Jaarlijks wordt 10 % van de oppervlakte geanalyseerd. Aan dit tempo zal heel Vlaanderen over tien jaar in kaart zijn gebracht. Momenteel telt Vlaanderen ongeveer 140.300 ha bos, wat neerkomt op een bosindex van 10,30%.
De bosbestanden zijn als volgt verdeeld:
- 54,8% loofbomen
- 27,5% naaldbomen
- 16,8% gemengde bossen.
Ongeveer 60% van dit Vlaamse bos is in handen van privé-eigenaars. Hun aantal wordt geschat op ongeveer 40.000, met een gemiddelde oppervlakte van 2,11 ha per eigenaar.
De derde bosinventaris bevestigt dat de bosoppervlakte in Vlaanderen al tien jaar stabiel blijft. Sommige provincies, zoals Limburg, hebben een hogere bebossingsgraad (18,99 %), terwijl West-Vlaanderen het minst bebost blijft (2,35 %).
Hoe wordt de bosoppervlakte in Vlaanderen gemeten?
Deze waardes zijn ook constant gebleven voor de voorbije 10 jaar. Naast de bosinventaris (minst betrouwbare methode) worden er ook andere tools zoals de bosreferentielaag of de ‘Boswijzer’-tool (satellietbeelden) gebruikt.
Deze methode is weliswaar praktisch, maar vermindert het werk van de arbeiders aanzienlijk en overschat de bosoppervlakte omdat ze geen rekening houdt met bepaalde specifieke kenmerken van het bos, zoals de minimumoppervlakten en het type bomen (bijvoorbeeld een boomgaard). Dit leidt tot een grote overschatting in zowel de eerste als de tweede versie van de Boswijzer. Bovendien is er nog de bosoppervlakte die wordt gerelateerd aan Europa voor de LULUCF-boekhouding (Land Use, Land-Use Change and Forestry).
Al deze methoden geven een verschillend bosareaal voor Vlaanderen (Figuur 1). Uit al deze methodes is de bosinventaris de meest nauwkeurige.
Figuur 1: Bosoppervlaktes in Vlaanderen volgens de verschillende meetmethodes (1990-2020)
Hoe is het volume hout op stam geëvolueerd?
De houtreserves op stam zijn fors toegenomen: van 216,62 m³/ha naar 273,33 m³/ha tussen de eerste en de derde inventaris. Sommige boomsoorten, zoals populier en Douglas, groeien snel. Ook inheemse boomsoorten zoals eik, beuk en berk boeken voortuitgang.
De gemiddelde boom groeit het snelst bij een diameter van 50-80 cm. Enkel populier groeit het sterkst bij kleinere diameters om vervolgens te dalen in groei. In de laatste decennia zijn veel naaldhoutbestanden omgevormd tot gemengde bestanden, maar toch is de voorraad aan naaldhout niet gedaald.
- Het zijn voornamelijk de inheemse loofboomsoorten (inlandse eik (Quercus spp.), beuk (Fagus sylvatica), berk (Betula spp.)) die in volume toenemen.
- Toch blijft grove den (Pinus sylvestris) de boomsoort met het hoogste volume in de Vlaamse bossen (Figuur 2).
Figuur 2: Verdeling van het volume van de verschillende (belangrijkste) boomsoorten in Vlaamse bossen (Govaere en Leyman, 2022)
Kwaliteit van in Vlaanderen geproduceerd hout
Tijdens de 3de bosinventaris werd een visuele beoordeling van de kwaliteit van uit Vlaanderen afkomstig hout uitgevoerd. Resultaat: 52,48% van de bomen wordt beschouwd als overwegend cilindrisch van vorm, wat een positief criterium is voor de houtindustrie.
Deze beoordeling is zonder twijfel handig, maar de resultaten mogen niet zomaar overgenomen worden. Op deze manier kan aan de hand van de eerste 6 meter van een boom visueel worden geschat of deze cilindrisch is. Een bepaling van de diameter op verschillende hoogtes zou een betere indicatie geven, maar dat zou te veel mankracht vergen bij het uitvoeren van de metingen.
De Corsicaanse den (Pinus nigra) en de populier vertonen de meest cilindrische stammen. Dit maakt van Corsicaanse den een veel voorkomende boomsoort (derde meeste volume) die een mooi stamverloop kent en uitstekende mechanische eigenschappen vertoont.
Ondanks alles wordt deze houtsoort maar weinig gebruikt in de houtbouw. Behalve met de vorm van de boom, werd er ook rekening gehouden met de draaigroei, zonnebrand, gezwellen, …
Een zeer belangrijk defect voor de houtindustrie wordt niet vermeld in deze gegevens, namelijk de kwasten. Kwasten zijn een van de belangrijkste defecten die de mechanische eigenschappen van hout voor bijvoorbeeld structuurtoepassingen aantasten. Daarom is het essentieel om kwasten in aanmerking te nemen bij het bepalen van de kwaliteit van hout. Kwasten zijn vrij gemakkelijk te herkennen op plaatsen waar takken aanwezig waren (eventueel afgestorven) of aan de littekens die deze takken of het snoeien ervan hebben achtergelaten.
Hoe wordt de houtoogst in Vlaanderen georganiseerd?
In Nederland bestaat er een systematische aanpak om de hoeveelheid geoogst rondhout te bepalen terwijl Vlaanderen, dat niet voor hetzelfde systeem geopteerd heeft, telkens de hoeveelheden geoogst rondhout moet schatten. Er zijn echter organisaties die hierover data bijhouden in hun eigen sectoren.
Het ANB (28.914 ha gecertificeerd bos), dat instaat voor openbare eigenaars, en de Bosgroepen (56.300 ha), die privé-eigenaars helpen in het beheer van bossen, houden deze cijfers wel bij. De houtverkoop van beide organisaties is sterk vergelijkbaar (Figuur 3).
Figuur 3 : Volume aan door het ANB (uit staatsbossen) en Bosgroepen verkochte rondhout in de periode van 2013 tot 2022
Ondanks de gestegen houtvoorraad is het volume aan verkocht rondhout het laatste decennium sterk gedaald. De opbrengsten uit houtverkoop zijn echter gestegen sinds de dip in 2020 (Figuur 4). De recente stijging van de opbrengst kan moeilijk verklaard worden.
Figuur 4 : Opbrengsten uit de verkoop van hout afkomstig uit bossen, beheerd door het ANB (Govaere en Leyman, 2022).
Ontbossing in Vlaanderen
Volgens het Vlaamse Bosdecreet slaat ontbossing op een bestemmingswijziging van de bosgronden: “elke handeling die een bos geheel of gedeeltelijk doet verdwijnen en de grond een andere bestemming of een ander gebruik geeft.”
Deze praktijk is verboden in Vlaanderen met uitzondering van de volgende situaties:
- ontbossing met het oog op handelingen van algemeen belang;
- ontbossing of verkaveling in zones met de bestemmingen woongebied of industriegebied in de ruime zin en zones die hiermee gelijk te stellen zijn;
- ontbossing van de uitvoerbare delen in een niet-vervallen vergunde verkaveling;
- ontbossing in functie van de Natura 2000-doelstellingen op voorwaarde dat de ontbossing is opgenomen in een goedgekeurd beheerplan.
Indien ontbossing plaatsvindt, moet het gecompenseerd worden. Deze compensatie kan gebeuren door het aanplanten van bossen op een andere locatie of door het betalen van een bosbehoudsbijdrage. Deze bijdrage komt overeen met 4,22 €/m² tot 12,66 €/m². De compensatiemethode gaat gepaard met enkele kritieken zoals dat nieuw aangeplant bos niet dezelfde ecologische waarde heeft als een ouder bos. Ook melden Bosplus en Greenpeace dat deze compensatiemethode in de praktijk (De Vroey et al., 2023) achterloopt.
Hout oogsten is geen ontbossing
Houtoogst in duurzaam beheerde bossen
Ontbossing houdt altijd het kappen van bomen in. Maar bomen kappen betekent niet noodzakelijk het vernietigen van het bos. Belgisch hout uit duurzaam beheerde en gecertificeerde bossen draagt bij tot een verantwoorde houtproductie. Europa bevordert dit type houtkap om de biodiversiteit te behouden en illegale ontbossing te bestrijden.
De nadruk ligt daarbij op hout uit gecertificeerde bossen. Dit zijn bossen waarvan geweten is dat de houtoogst geen nadelige gevolgen zal hebben voor het bosareaal en een zo laag mogelijke impact heeft op de aanwezige ecosystemen. Het oogsten van hout uit duurzaam beheerde bossen mag dus zeker niet verward worden met ontbossing.
Illegale houtkap: een ontoereikend sanctiesysteem
Uit cijfers die Bosplus bij het ANB opvraagt blijkt dat er in Vlaanderen bijna dagelijks één voetbalveld ontbost wordt met vergunning. Jammer genoeg vinden er ook illegale kappingen plaats. Deze praktijken, die gelukkig maar weinig voorkomen, zijn moeilijk waar te nemen en zouden strikter moeten worden vervolgd wanneer ze toch ontdekt worden. Tussen 2019 en 2021 werd 161 ha illegaal gekapt. Het sanctiesysteem is nog ontoereikend wat vraagt om een strengere toepassing van de boswetten.
Bronnen voor Vlaanderen:
- De Vroey, L., De Somviele, B., Forceville, E. & Meert, F. (2023). Ontbossing in Vlaanderen. Onze bossen op wandel. BOS+ en Greenpeace België.
- Govaere L. & Leyman A. (2022). Vlaamse bosinventarisatie Agentschap Natuur en Bos (VBI1: 1997-1999; VBI2: 2009-2018; VBI3: 2019-2021).
Focus op het bos in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Zoniënwoud: natuur en biodiversiteit in het hart van de stad
In Brussel vertegenwoordigt het Zoniënwoud 1.654 ha op een bosareaal van in totaal 2.240 ha. Het bestaat uit 74% beuken, 16% eiken en 8% naaldbomen wat een mooi voorbeeld is van biodiversiteit in een stedelijke omgeving. Deze beschermde zone vormt een belangrijke uitdaging voor de gezondheid van de bossen, het behoud van de natuur en het welzijn van de burgers.
De samenstelling van het Zoniënwoud ziet er als volgt uit:
| Houtsoort | Aandeel in oppervlakte (%) |
|---|---|
| Loofhout | |
| Beuk | 74 % |
| Eik | 16 % |
| Andere loofbomen | 2 % |
| Naaldhout | |
| Naaldbomen (vooral dennen en lorken) | 8 % |